Overweging bij 1 Samuël 3, 3b-10.19 en Johannes 1, 35-42
over het horen van stemmen

In Nieuwegein is onlangs het eerste lustrum gevierd van het Pastoraal Café. Dat is een viering op de eerste maandagmiddag van de maand in het Stiltecentrum van de Emmauskerk. Het is een oecumenische viering voor mensen met een psychiatrische achtergrond. Ik ga in zo’n viering ook een paar keer per jaar voor. Het is een interactieve viering, dus je komt echt met mensen in gesprek; in de viering en bij de koffie vooraf en achteraf. Ook met mensen die uit ervaring weten wat het horen van stemmen is, dus mensen die medicijnen slikken vanwege hun schizofrenie. Ik moest aan hen denken toen ik de eerste lezing onder ogen kreeg over de roeping van Samuël. Ook Samuël hoort een stem, tot viermaal toe een stem. Pas de laatste keer gaat de jongen er goed mee om. Hij loopt niet meer naar de oude priester Eli toe maar gaat in op wat de stem zegt. Samuël antwoordt: “Spreek, Heer, uw dienaar luistert”. Pas dan staat Samuël open voor wat God hem te zeggen heeft.

Stemmen horen, die anderen niet horen, dingen zien die anderen niet zien, het is een veel voorkomend fenomeen bij mensen die lijden aan schizofrenie. Ze worden door beelden en geluiden overspoeld, en ze kunnen er vreselijk verward en angstig door worden. Van parochianen hoor ik er ook wel eens over. Een vader vertelde me dat zijn zoon door goede medicijnen geen psychoses meer heeft. Maar hij hoort nog wel stemmen. Hij heeft geleerd daar goed mee om te gaan. U zult misschien zeggen: “Waarom vertel je dat allemaal? Wil je soms zeggen dat Samuël ook geestesziek was?” Nee, integendeel. Samuël wordt niet overspoeld door de stem. Hij wordt niet angstig. Hij leert van de priester om zich open te stellen voor wat de stem wil zeggen. Het verhaal zegt niet wat Samuël toen hoorde. Maar uit het geheel is op te maken dat het luisteren naar die stem wezenlijk was bij het ontdekken van zijn taak en roeping. Luisteren naar de stem was voor hem wezenlijk bij het ontdekken van zijn diepste wezen en van zijn talenten. Leren omgaan met innerlijke stemmen, dat gebeurt ook nu. In Maasticht en Groningen zijn speciale stemmenpoli. Dat is voor mensen met schizofrenie. Maar onderzoek heeft aangetoond dat je niet geestelijk ziek heeft te zijn als je stemmen hoort of dingen ziet die anderen niet horen of zien. Eén procent van de bevolking is schizofreen, maar vier procent hoort stemmen. In ongeveer de helft van de gevallen komt die stem van de duistere kant van onze geest, en maakt ze angstig of overmoedig. Maar vaak ook komt die stem juist van de lichte kant, en spreekt er wijsheid uit, een scherpe intuïtie, een positieve boodschap. Een ander onderzoek wees uit dat mensen die veel met religie bezig zijn beter om kunnen gaan met stemmen en hallucinaties. Er stond niet bij waarom. Ik denk dat het is omdat stemmen, visioenen, verschijningen, religieuze ervaringen voor hen iets meer gewoon zijn. Ze horen bij je traditie als katholiek bijvoorbeeld. Je weet dat ze bestaan, ook al heb je er zelf geen ervaring mee. Denk maar eens aan Mariaverschijningen of ontmoetingen met engelen. Je weet dat het bestaat, omdat anderen en ook de kerk door de eeuwen heen erover spreken. Misschien heb je er zelf helemaal niets mee. Maar als zoiets je onverwacht toch overkomt, dan roept het niet alleen maar angst op, al zul je zeker verrast zijn. Je gaat eerder kijken wat de betekenis is van wat je meemaakt. Misschien is het alleen maar een weerspiegeling van je eigen angsten en obsessies, zoals ook in een angstdroom bijvoorbeeld. Maar misschien ligt de oorsprong veel dieper, en heeft wat je gezien en gehoord hebt te maken met je relatie met God. De kunst is kritisch te kijken en te luisteren; het gaat om de onderscheiding der geesten.

Als je zo met stemmen omgaat sta je in een oude traditie. Als je de verhalen over de woestijnvaders leest, monniken uit de eerste eeuwen in Egypte, of verhalen over Franciscus, dan zie je dat ze regelmatig werden belaagd door demonen. Franciscus zag die ook echt voor zich. De woestijnvaders noemden dat beproevingen. En ze leerden om zich daar tegen te verzetten. Een hele toer, en ze beschikten niet over medicijnen. Maar diezelfde mensen, en vele anderen met hen, vertellen ook van ervaringen van Gods nabijheid, van kracht en troost die ze ontvingen van engelen, van Maria, van de verschijning van een heilige, ja van Christus zelf. Er is meer tussen hemel en aarde. En er is veel onbekend over onze geest. Er kan zich iets openbaren dat we niet kunnen plaatsen. Dan is het goed om er onbevangen naar te kijken. Is het iets goeds, iets met betekenis, dan kan het je helpen. Misschien laat het iets zien van je verlangen naar absolute macht, of iets van je innerlijke afgrond. Niets menselijks is ons vreemd. Lang niet alle verlangen brengt ons op de weg van het geluk, de weg van God, de weg van Zijn koninkrijk. Er is genoeg wat ons van die weg probeert af te houden. Dat weet iedereen, ook als je geen stemmen hoort. Het kwaad ís vaak verleidelijk. En het vraagt oefening en toewijding om de weg van het goede te gaan.

De kleine Samuël was door zijn moeder aan God toegewijd. Zo dankbaar was ze dat ze toch nog een kind had gekregen. Samuël groeide op aan de zijde van de priester Eli. Het was een tijd van oppervlakkigheid en verloedering. Maar Eli geeft de opgroeiende Samuël geestelijke begeleiding. Zo leert Samuël luisteren naar God, en zo kan hij uitgroeien tot een profeet die het volk verder helpt. Laten wij dan ook ons geloof serieus nemen en kracht putten uit onze relatie met God. Kracht om goed en kwaad te kunnen onderscheiden bijvoorbeeld. Bij wat van buiten op ons afkomt maar ook bij wat zich van binnenuit aan ons openbaart. Laten we niet bang zijn voor de stilte. Want daar kunnen we open komen te staan voor Gods nabijheid en voor Zijn leiding. Diep van binnen weten we vaak drommels goed of iets echt goed voor ons en anderen is of niet. In de stilte leren luisteren naar wat er op een dieper niveau in ons leeft, en juist dan Gods aanwezigheid op het spoor komen; het lijkt me een uitdaging voor ons allen in deze tijden van verwarring en lawaai.

Hans Oldenhof